TABIIY TILNI AVTOMATIK QAYTA ISHLASHDA SINTAKTIK VALENTLIKNI TADQIQ ETISH MUAMMOLARI
##submission.downloads##
Mazkur maqolada tabiiy tilni avtomatik qayta ishlash (NLP) va sun’iy intellekt tizimlarida sintaktik tahlil aniqligini oshirish
muammolari falsafiy-lingvistik rakursda tadqiq etilgan. G‘arb hisoblash lingvistikasidagi chiziqli cheklanishlar hamda o‘zbek
tilshunosligidagi “Til – Lison – Me’yor – Nutq” konsepsiyasi o‘zaro qiyoslanib, ingliz tilidagi language/speech binar
oppozitsiyasining dasturiy kamchiliklari isbotlangan. Tadqiqotda an’anaviy til sathlarning aralashib kelishi natijasida yuzaga
keladigan omonimik va kontekstual xatoliklar tahlil qilinib, ularga yechim sifatida professorlar A.M.Muxin va O‘.U.Usmonovlar
nazariyasiga tayangan holda 7 ta qat’iy sintaktik-semantik aloqa operatori tizimi taklif etilgan. Tanlangan empirik materiallar
asosida gapning tashqi (nutqiy-komponentli) va ichki (lisoniy-sintaksemik) qurilmalari formal modellashtirilgan.
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. Sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish va ularni rivojlantirish bo‘yicha
strategik chora-tadbirlar to‘g‘risida, 14.10.2024-yildagi ПQ-357-son // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 15.10.2024-
y.
2. Nivre, J., Zeman, D. Cross-Lingual Dependency Parsing for Low-Resource Languages // Journal of Artificial Intelligence
Research, 71, 2024. – P. 895-923.
3. Manning C. D., Schuster S. Enhanced English Universal Dependencies: An AI Approach. – Stanford: Stanford NLP Group
Publications, 50 (1), 2022. – P. 234-241.
4. Noam Chomsky, Maurice Gross. From The Concept Of Transformation In Harris And Chomsky To The Lexique-Grammaire
Of Maurice Gross. – Sankt peterburg, 2011.
5. Теньер Л. Основы структурного синтаксиса. Перевод с фран. – Москва: Наука, 2007. – 670 c.
6. Firth J. R. A Synopsis of Linguistic Theory, 1930–1955 // Studies in Linguistic Analysis. – Oxford: Blackwell, 1957. – P. 1–
32.
7. Harris Z.S. A Grammar of English on Mathematical Principles. – New York : John Wiley & Sons, 1982. – 429 p.
8. Goldberg Y. Neural Network Models for Natural Language Processing. – San Rafael (California): Morgan & Claypool
Publishers, 2022. – 309 p.
9. Bird S., Klein E., Loper E. Natural Language Processing with Python: Analyzing Text with the Natural Language Toolkit. –
Sebastopol, CA: O'Reilly Media, 2009. – 504 p.
10. Апресян Ю. Д. Языковая картина мира и системная лексикография. – М.: Языки славянской культуры, 2006. – 912
с.
11. Мельчук И. А. Опыт теории лингвистических моделей «Смысл – Текст». – М.: Школа «Языки русской культуры»,
1999. – 346 с.
12. Boguslavsky I. SynTagRus — a Deeply Annotated Corpus of Russian // Les émotions dans le discours. – Bern: Peter Lang,
2014. – P. 121-136.
13. Jubanov A. K. Mathematical and Computational Modeling of Kazakh Syntax. – Almaty: Kazak Universiteti, 2021. – 256 p.
14. Mansurova M., Alimzhanov E., Kadyrbekuly S. Developing Universal Dependencies Treebank for Central Asian Turkic
Languages // International Journal of Computer Linguistics. – 2023. – Vol. 14, No. 2. – P. 85–94.
15. Kuzyeva Z. N. Creating Linguistic Support for the Kyrgyz National Corpus // Central Asian Journal of NLP. – 2022. – Vol.
4, No. 1. – P. 56–68
16. Tokhtorov T. Computational Formalization of Iranian-Tajik Syntactic Structures // Ilim. – 2023. – Vol. 12, No. 3. – P. 102–
115.
17. Mengliyev B. R. O‘zbek tili milliy korpusi: lingvistik ta’minot va dasturiy modellar. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2021. – 312
b.
18. Абузалова М. К. Субстанциал морфология, валентлик ва синтактик қурилма: филол. фан. д-ри (DSc) дисс. автореф.
– Тошкент, 2018. – 76 б.
19. Abdurakhmonova N., Urzaliyeva M. Theoretical and practical issues of creating an oral text corpus in the Uzbek electronic
corpus // Journal of Language Technology. – 2022. – Vol. 14, No. 3. – P. 112–125.
20. Асадов Р. М. Инглиз тили содда гап қурилмаларида моновалентли ва поливалентли компонентларнинг синтаксем
таҳлили: филол. фан. бўйича фалсафа доктори (PhD) дисс. – Тошкент, 2018. – 180 б.
21. Мухин А. М. Функциональный синтаксис. Функциональная лексикология. Функциональная морфология. – СПб.:
Нестор, 2007. – 198 с.
22. Usmonov O‘. U. Gap tahliliga yangicha yondashuv // Xalqaro ilmiy-nazariy anjuman materiallari (SamDChTI tashkil
topganining 10 yilligiga bag‘ishlanadi). – Samarqand, 2004. – B. 105–108;
23. Asadova G. T. Gap tarkibida ikki valentli sintaksemalarning kognitiv xususiyatlari va qiyosiy funksional tadqiqi (ingliz va
o‘zbek tillari misolida): filol. fan. bo‘yicha falsafa doktori (PhD) diss. avtoref. – Samarqand, 2026. – 64 b.
24. Palmer M., Gildea D., Kingsbury P. The Proposition Bank: An annotated corpus of semantic roles // Computational
Linguistics. – MIT Press, 2005. – Vol. 31, No. 1. – P. 71–106.
25. Hajič J., Panevová J., Urešová Z. Vallex 1.0: Valency lexicon of Czech verbs // Prague Bulletin of Mathematical Linguistics.
– Charles University, 2003. – No. 79. – P. 57–76.
Mulkiiyat (c) 2026 «O‘zMU XABARLARI»

Ushbu ish quyidagi litsenziya asosida ruxsatlangan Kreativ Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International litsenziyasi asosida bu ish ruxsatlangan..




.jpg)

.png)




